ReviewAni

I. Giới thiệu tác phẩm

Serial experiment lain, hay thường được gọi tắt là Lain là một bộ TV anime được trình chiếu vào năm 1998, đây là một trong những bộ TV series rất hiếm hoi là một tác phẩm nghệ thuật mang tính thử nghiệm (experimental works). Bởi vì các “experimental works” thường là những tác phẩm có ý tưởng đầy đột phá, tính nghệ thuật cao và gần như không có tác dụng giải trí nên rất kén người xem. Đối với những “experimental works” như vậy, người ta thường ưu tiên ở dạng anime ngắn hơn, nghĩ đến việc cấp kinh phí cho Lain ở dạng TV series thực sự là một bước đi mạo hiểm. Thế nhưng với hoài bão lớn, các nhà sản xuất Yasuyuki Ueda, Yoshitoshi Abe cùng với đạo diễn Ryuutarou Nakamura đã tạo ra một trong những classic ấn tượng và hack não nhất trong anime. Mặc dù chất lượng sản xuất (production value) có bị thiếu hụt về mặt art và animation, thế nhưng có thể nói, những ý tưởng, giá trị về nội dung và nghệ thuật mà Lain đem lại xứng đáng để nó vẫn là chủ đề nghiên cứu của các nhà phê bình đánh giá cùng với sự ảnh hưởng mạnh mẽ đến các tác phẩm khác trong suốt 20 năm qua.

II. Sơ lược về thuyết siêu nhân học Transhumanism - một hành trình vượt qua giới hạn của con người

1. Sơ lược về Transhumanism

Transhumanism hay còn được gọi là thuyết siêu nhân học, là một phong trào triết học táo bạo kèm theo đó là sự tham vọng, nó không chỉ là một tư tưởng, một phong trào mà nó còn là một ước mơ, một khát khao vươn tới những khả năng vượt ra ngoài giới hạn của con người, ví dụ như bay/thở dưới nước/nâng vật siêu nặng,... Học thuyết này tập trung nghiên cứu việc sử dụng công nghệ, khoa học để nâng cao khả năng của cơ thể, trí óc, thậm chí là cả cảm xúc của chúng ta.

Các phương thức mà học thuyết này hướng tới, xem bản chất của con người như là một chuỗi phát triển được tiến hành theo tiến độ. Nhân loại hiện nay không phải là "điểm cuối" của quá trình tiến hóa, bằng cách sử dụng khoa học, công nghệ và các phương pháp khác để con người trở thành hậu nhân/sau con người(posthuman). Hơn nữa, khi con người đã dần giành được quyền kiểm soát hơn trong cấu trúc nguyên tử của vật chất thì mục tiêu để phát triển công nghệ ngày càng trở nên tham vọng hơn, cùng với đó khiến chúng ta có một thứ "hạnh phúc" lâu dài hơn.

2. Serial Experiments Lain - Một thế giới nơi Transhumanism được hiện thực hóa

Serial Experiments Lain - một "tác phẩm nghệ thuật", hội tụ nhiều tư tưởng triết học, một thế giới nơi mà trong đó, cụ thể như là Transhumanism được khắc họa một cách rất "thật". Qua hành trình của nhân vật chính Iwakura Lain, chúng ta được dẫn dắt tới một "không gian ảo" mang tên the Wired, nơi mà ranh giới giữa thực và ảo trở nên mờ nhạt. Lain đã đối mặt với những thách thức về sự tồn tại, sự tự do, sự cô lập, đồng thời phải tự đặt câu hỏi về cái bản chất thực sự của con người và thế giới xung quanh.

Tác phẩm như một cuộc hành trình vào sâu bên trong phần "người" của mỗi chúng ta, nơi mà những ước mơ, nỗi sợ và sự hi vọng được đan xen với nhau, nó như mở ra một cánh cửa đưa chúng ta tới những khám phá mới về bản thân. Qua mỗi tập phim, tác phẩm dần hé lộ những bí ẩn, cùng những vấn đề đạo đức hay những suy tư về mối quan hệ giữa "con người" và công nghệ. Nó như một bức tranh đa sắc, phản ánh không chỉ những hy vọng, ước mơ mà còn cả những nỗi sợ và mặt tối của sự "tiến bộ" trong khoa học công nghệ nói riêng, xã hội và thế giới này nói chung.

III. Con người là gì?

Trước khi đi vào tìm hiểu học thuyết siêu nhân học trong tác phẩm này thì chúng ta cần tìm hiểu, xem xét lại khái niệm của "con người" trước đã. Bởi lẽ, khái niệm "con người" luôn là một đề tài sâu sắc và phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển và có chỗ đứng trong xã hội hiện đại. Chúng ta thường luôn tự hào rằng con người là giống loài có trí thông minh, khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, là đỉnh cao của quá trình tiến hóa, như chúng ta đã được học trong tiết sinh học, từ những học thuyết tiến hóa, hay nhiều lý thuyết khác,...nhưng đã bao giờ chúng ta tự hỏi, điều gì sẽ xảy ra nếu thứ "khả năng đặc biệt" này không chỉ giới hạn ở loài người? Câu hỏi này càng trở nên phức tạp khi chúng ta xem xét mối quan hệ giữa con người và AI. Liệu con người chúng ta có thể coi AI như một "đối tác", một "công cụ" hay một mối đe dọa? Sự tương tác giữa con người và AI sẽ như thế nào? Ngoài ra, sự phát triển của AI, chúng ta cũng phải đối mặt với những thách thức về mặt đạo đức và trách nhiệm, ví dụ như khi một AI gây ra lỗi làm thiệt hại tài sản hay một điều gì đó khác, thì ai sẽ là người chịu trách nhiệm? Liệu chúng ta có thể đặt ra những quy tắc đạo đức, pháp luật để điều chính hành vi của AI không? Những câu hỏi như vậy ngày càng được đặt ra nhiều hơn đồng thời buộc chúng ta phải tự vấn với câu hỏi "Con người thực chất là gì?"

Đặc biệt với câu hỏi "Điều gì tạo nên sự đặc biệt của con người, phân biệt chúng ta với máy móc với những chuỗi phản ứng hóa học và xung điện vật lý?" Nhìn từ góc độ của triết học phương đông, người xưa đã cho rằng "linh hồn" là bản chất thực sự của con người, vượt lên trên hình thể vật chất. Trong khi đó, René Descartes, một triết gia phương tây, thì lại đề xuất một quan điểm khác, khi ông xem xét mối quan hệ giữa cơ thể vật chất và "linh hồn" để rồi từ đó khám phá ra sự tương tác giữa não bộ và cảm xúc, tình cảm của con người.

Ngoài việc đi tìm hiểu cho câu hỏi "linh hồn" là gì, chúng ta cũng đang tự khám phá bản thân mình, tự đặt câu hỏi "Chúng ta là ai và vai trò của chúng ta là gì trong vũ trụ rộng lớn này". Khi nghiền ngẫm cái khái niệm về "linh hồn" , chúng ta không chỉ đối diện với một thứ "ẩn số khoa học" hay triết học, mà nó còn là một hành trình sâu kín đi sâu vào tâm hồn, vào khoảng lặng nội tâm nhất của con người. Bởi lẽ, khi thảo luận về linh hồn, thì chúng ta cũng đang thảo luận về ý nghĩa của sự sống, về mục đích và giá trị của con người trong một thế giới mà những gì chúng ta biết vẫn còn đang là quá ít. Mỗi quan điểm, mỗi giả thuyết, dù là từ triết học phương Đông hay là phương Tây, đều mang lại cho chúng ta một góc nhìn khác, một góc tiếp cận mới, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới nội tâm phong phú của con người. Để rồi chúng ta có thể đi đến kết luận rằng, con người không chỉ là những sinh vật biết suy nghĩ, chúng ta còn là những sinh vật biết "cảm nhận", có khả năng "yêu thương", có khả năng trải nghiệm/tự vấn bản thân,...

IV. Transhumanism trong Lain, giả định và nghịch lý

1. Giả định Transhumanism của Lain

Giả định cốt lõi của Transhumanism, hay đại diện là The Wired, được thể hiện rõ nét trong phim là một công nghệ khoa học có thể và nên, được sử dụng để nâng cao trải nghiệm cuộc sống của con người., nâng cao khả năng của nhân loại thậm chí vượt qua những giới hạn của sự nhiên.Trong thế giới Wired, một không gian được tạo nên bởi công nghệ, phản ánh giả định này thông qua việc mở ra những khả năng mới của con người: Khả năng kết nối không giới hạn, trải nghiệm nhận thức theo hướng mở rộng hơn, hay thậm chí là sự bất tử trong không gian của The Wired.

Tuy nhiên, giả định này không chỉ mang lại niềm hi vọng và khao khát về sự tiến bộ. Nó cũng đưa ra cho chúng ta những thách thức, những suy tư về mặt đạo đức và đặt ra những câu hỏi về giá trị thực sự của tiến bộ về mặt công nghệ. Câu chuyện của Lain Iwakura, gợi mở ra một suy ngẫm :"Liệu sự "tiến hóa" bản thân thông qua công nghệ có thực sự làm chúng ta "tiến hóa" hơn, hay chỉ là một phương tiện, một hình thức để chúng ta trốn tránh những hạn chế, những khó khăn của cuộc sống? Giả định của Transhumanism trong tác phẩm không chỉ là một "lời hứa" về một tương lai tươi sáng, mà còn là một câu hỏi mở, một thách thức để chúng ta suy ngẫm về giá trị thực sự của những tiến bộ công nghệ trong thế giới của loài người.

2. Nghịch lý Transhumanism của Lain

Nghịch lý của Transhumanism ở đây, xuất phát từ chính bản chất mâu thuẫn của nó: Mặc dù đang hương tới việc cải thiện, mở rộng cái khả năng của con người, nhưng nó cũng lại đồng thời vô tình tạo ra những vấn đề về đạo đức, tâm lý phức tạp, thách thức cái siêu ngã của nhân loại. Trong tác phẩm, ta thấy được Lain, với khả năng vượt qua những giới hạn của một con người thông thường, nhưng đi đôi với thứ "quyền năng" lại là sự cô lập, sự mất mát bãn ngã, những xung đột trong nội tâm, khi càng kết nổi và sống trong The Wired, Lain càng trở nên lạc lõng và xa cách hơn với thế giới thật, từ đó đặt ra câu hỏi:" Liệu chúng ta có đánh mất bản thân mình trong quá trình trở thành 'Siêu Nhân Loại' không?"

Nghịch lý này được thể hiện qua việc công nghệ, cụ thể ở đây là The Wired, tuy tạo ra những khả năng mới, nhưng lại không thể giải quyết được những vấn đề cốt lõi của con người - như là cảm xúc, các mối quan hệ, hành trình tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống. Thứ "quyền năng" của Lain trong The Wired, cho phép cô trải nghiệm những thứ "không tưởng", cùng với đó là sự lạc lõng và rơi vào trang thái mất mát quan hệ nhân văn. Để từ đó chúng ta nhận ra rằng thứ công nghệ này có thể làm cho cuộc sống trở nên dễ dàng hơn, nhưng nó cũng không thể thay thế được những giá trị nhân văn, những mối quan hệ xã hội chân thật, những trải nghiệm sâu sắc mà chỉ con người mới có thể cảm nhận được.

Nhưng điều này cũng đặt thêm cho ta một câu hỏi, rằng thứ công nghệ ấy có đang thật sự "mở rộng" con người có thật sự mang lại lợi ích, hay nó là một con đường dẫn đến sự mất mát lớn hơn? Nghịch lý trong tác phẩm này, nó như là một câu chuyện về con người, những mất mát và những tìm kiếm không ngừng trong trình đi tìm ý nghĩa của cuộc sống trong một thế giới ngày càng công nghệ hóa.

V. Transhumanism khám phá khả năng mới của tâm trí và thân thể.

Transhumanism, như được thể hiện qua nhân vật Lain và mạng The Wired, không chỉ là một cuộc khám phá về mặt khoa học mà còn là một hành trình tìm hiểu về bản thân và khả năng vo tận của tâm trí cũng như của thân thể con người. Trong thế giới của Lain, cô đã thông qua sự kết nối với thế giới của The Wired, để mở rộng cái giới hạn của cả tinh thần và vật lý của mình, để không chỉ vượt qua những ranh giới của thực tại vật lý thông thường, mà còn là sự khám phá ra khả năng tiếp cận và tương tác với thế giới theo một cách không một ai có thể tưởng tượng.Sự "mở rộng" này không chỉ là về mặt vật lý, mà còn cả về mặt tinh thần và nhận thức, nó đã thách thức mọi giới hạn mà trước đây chúng ta cho rằng không thể vượt qua.

Một câu quote nổi tiếng của Baddha, "We are what we think. All that we are arises with our thoughts. (Chúng ta là những gì chúng ta nghĩ. Tất cả những gì chúng ta đều xuất phát từ suy nghĩ của chúng ta", mang một ý nghĩa sâu sắc trong Transhumanism và hành trình của nhân vật chính Lain. Bởi lẽ, nó nhấn mạnh tầm quan trọng của suy nghĩ và quan điểm cá nhân trong việc hình thành bản thân và thực tại xung quanh chúng ta, như Lain, với sức mạnh tâm trí của mình, nó không còn đơn giản chỉ là thay đổi cách Lain nhìn nhận thế giới mà còn có thể thực sự thay đổi thế giới đó theo ý muốn của mình.

Nói cách khác, sự "mở rộng" giới hạn này của Lain trong tác phẩm, không chỉ là một biểu hiện sức mạnh của công nghệ, mà nó còn là một biểu tượng cho sức mạnh về mặt tinh thần. Nó cho rằng khi chúng ta được giải phóng khỏi những giới hạn về mặt vật lý hay tâm lý thông thường, con người chúng ta có thể tiếp cận những khả năng mới mẻ và kỳ diệu hơn. Nhưng cũng chính trong quá trình này, Lain đã phải đối mặt với những thách thức và xung đột tâm lý sâu sắc, phản ánh một hành trình tìm kiếm bản ngã và chân lý, thứ không đơn giản chỉ được tạo ra qua sự mở rộng của công nghệ, mà còn phải qua sự "mở rộng" của chính nhận thức và tâm hồn.

VI. Transhumanism đặt câu hỏi về bản chất thực sự của con người.

Trong thế giới của Lain, tại phòng thí nghiệm Tachibana, khi Masami Eri đã tạo ra Lain - một chương trình Ai với quyền quản trị cao nhất trong the Wired, đồng thời cũng là một cô gái có cơ thể vật lý trong "thế giới thực". Sự tồn tại kép này của Lain là biểu hiện đặc trưng của Transhumanism, nơi ranh giới giữa thế giới vật lý và thế giới số dần trở nên mờ nhạt, để từ đó đặt câu hỏi về bản chất thật sự của con người. Lain, sự tồn tại song song giữa thế giới vật lý và the wired, đã phải vật lộn để tự giải đáp cho câu hỏi, cô là ai trong hai thế giới này? Là Lain, một cô bé nhút nhát, hay Lain của the Wired - một thực thể có quyền lực tuyệt đối? Sự mơ hồ ấy phản ánh nghịch lý và sự khám phá của Transhumanism về khả năng và bản chất của con người.

Trong tác phẩm, việc Eiri t.ự.s.á.t để trở thành một phần của the Wired hay những thí nghiệm như KIDS, cũng như hành động của nhóm Knights, đều chỉ ra một sự thật rùng rợn: Trong khi Transhumanism đang mở ra những khả năng mới, những sự "mở rộng" cho con người, nó cũng đồng thời tạo ra những hệ quả nghiêm trong về mặt đạo đức và xã hội. Sự mất mát, xung đột và đau khổ mà các nhân vật phải trải qua là mình chứng cho việc vượt qua giới hạn của con người thông qua công nghệ không phải luôn là một sự lựa chọn an toàn, hay đúng đắn.

Trích dân một câu quote của Carl Jung: " We are mostly a mystery to ourselves(chúng ta là những bí ẩn cho chính mình)" phản ánh sự phức tạp và khó hiểu trong hành trình tìm kiếm bản thể của Lain . Ở quyết định cuối cùng của Lain, khi cô quyết định Reset mọi thứ, xóa bỏ cơ thể vật lý của chính cô và trí nhớ của mọi người về sự tồn tại của mình(Let's All Love Lain), đã khiến cô trở thành một tồn tại mơ hồ trong Wired, là một sinh vật không tên, không hình dáng, theo dõi một thế giới mà không còn có ai biết đến sự tồn tại của mình. Tác phẩm khiến chúng ta phải suy ngẫm về cái thứ giá trị thực sự của bản thân và hậu quả của việc theo đuổi công nghệ một cách mù quáng, không cân nhắc đến những mất mát và xung đột nội tâm mà nó có thể gây ra!